F’kull nazzjon hemm stejjer li jiffurmaw il-memorja kollettiva tiegħu — stejjer li, jekk ma jiġux irrakkontati fil-ħin, jistgħu jintilfu għal dejjem. Din il-karatteristika ta’ Frar mhix profil personali, iżda dokumentazzjoni ta’ fatti, mumenti u xhieda diretta li għandhom valur storiku u edukattiv għall-komunità kollha. Ambaxxatur (Emer.) Anthony De Bono ilu snin twal jiġbor, jippreserva u jorganizza arkivju uniku dwar l-iżvilupp teknoloġiku, diplomatiku, sportiv u politiku ta’ Malta. Dan l-arkivju, li jmur lura għal diversi amministrazzjonijiet u epoki, joffri perspettiva li ftit għandhom il-privileġġ li jaraw mill-qrib. Din il-konversazzjoni tiġi ppubblikata bħala servizz lejn il-pubbliku, lejn l-istoriċi, u lejn dawk li jemmnu li l-memorja nazzjonali għandha tinżamm ħajja. L-għan huwa wieħed: li dak li hu dokumentat u verifikat ma jintilifx, iżda jibqa’ għas-servizz tal-ġenerazzjonijiet li ġejjin.
Għaliex?
Konversazzjoni dwar Frar ma’ Ambaxxatur (Emer.) Anthony De Bono dwar il-Fidi, is-Servizz, it-Teknoloġija, id-Diplomazija, l-Isport u l-Memorja Nazzjonali
Nistaqsih dwar s-7 ta’ Frar li jfakkar 43 sena minn meta l-Prim Ministru Dom Mintoff ħatru CEO għat-Telekomunikazzjonijiet u x-Xandir. X’kien fisser dak il-mument għalik, u għal Malta?”
“Dak il-jum fetaħ kapitlu ġdid fil-vjaġġ teknoloġiku ta’ Malta. Il-pajjiż kien jinsab fuq xifer ta’ rivoluzzjoni teknoloġika, u ġejt fdat — f’età relattivament żgħira — biex immexxi dik il-bidla. Il-Prim Ministru Mintoff ma fdanix biex inħares infrastruttura biss; fdani biex ngħin nfassal id-destin diġitali ta’ Malta. Tul is-snin mexxejna lil Malta mill-limitazzjonijiet analoġiċi għad-diġitalizzazzjoni sħiħa fl-1992, u aktar tard lejn tmexxija f’oqsma bħall-blockchain, l-AI u t-teknoloġiji immersivi. Imma l-vjaġġ ma kienx tekniku biss. Kien simboliku. Fl-1995 ltqajt f’Ruma ma’ Degna Marconi — bint Guglielmo Marconi — li ddedikatli personalment il-ktieb tagħha “My Father, Marconi.” Dak il-mument rabat lil Malta mal-għeruq tal-komunikazzjoni bla wajers. Fl-istess jum, Malta tat l-imprimatur tagħha biex tingħaqad mal-proġett FLAG (Fibre Link Around the Globe), pass li poġġiena fuq il-mappa globali tal-konnettività. Ftit wara, Sir Arthur C. Clarke — il-viżjonarju ta’ 2001: A Space Odyssey — feraħli għall-elezzjoni tiegħi bħala Chairman tal-Commonwealth Telecommunications Organisation. Huwa tani biċċa mill-ewwel kejbil transatlantiku — simbolu tal-konnessjoni bejn l-ewwel sinjal globali u l-futur orbitali li hu bassar. Dawn ma kinux mumenti personali biss. Kienu ġonot storiċi. U jien kont il-pont bejn żewġ epoki. Dik il-fiduċja ma ngħatatx; inqalgħet, ttestjata u ssiġillata mill-istorja.”
“Servejt tliet Ministri mill‑Ewwel Distrett, is-siġġu prestiġjuż tal-Belt marbut mal-Festa ta’ San Pawl. X’jirrappreżenta din il-konverġenza għalik?”
Jenfasizza li “tfisser li s-servizz f’Malta qatt ma kien amministrattiv biss. Huwa ċerimonjali. Huwa spiritwali. L‑Ewwel Distrett mhuwiex distrett politiku biss — huwa simbolu nazzjonali. Kull 10 ta’ Frar, meta Triq San Pawl u l-Knisja ta’ San Pawl isiru isiru ċ-ċentru tal-pajjiż, infakkru l-mument meta Malta laqgħet appostlu u bih identità ġdida. Servejt tlett Ministri minn dak id-distrett bejn l-1971 u l-1983, u fl-1987 mexxejt kampanja elettorali għal ieħor. Dak id-distrett għallimni li t-tmexxija trid ġġorr piż kostituzzjonali u reverenza kulturali.
L-istorja ta’ San Pawl hija waħda ta’ reżiljenza, wasla u trasformazzjoni. U jien dejjem rajt il-vjaġġ tiegħi f’dik il-lenti — nasal b’mandat, nibqa’ b’konvinzjoni, u naqdi b’gratitudni.”
“Int magħruf għall-mod kif taqbeż il-linji politiċi. Kif ifforma dan il-vjaġġ tiegħek?”
Għal din id-domanda, Tony Debono jgħidilna li “l-umiltà u s-servizz dejjem mexxewni. Qatt ma rajt il-kulur politiku; rajt il-bniedem. Kemm jekk it-talba ġiet minn naħa tiegħi jew mill-Oppożizzjoni, dejjem aġixxejt bl-istess ħeffa u sinċerità. Dak l-approċċ ġab miegħu rispett u affezzjoni minn kull naħa. Niftakar laqgħa ma’ Dr George Borg Olivier, il-mexxej tal-Indipendenza u ġgant politiku tal‑1 Distrett.
Ħares lejja, tbissem u qalli: “Żagħżugħ, taf min jagħtini t-tħassib? Mhux min jiġġieled għall-voti, imma min bħalek , b’kelma ħelwa u xogħol magħmul, jiġbed anke lil dawk tiegħi. Kienet ċajta, imma kienet verità. L-influwenza ma tiġix mill-għajjat; tiġi mill-fiduċja. U l-fiduċja tinbena meta taqdi mingħajr preġudizzju u mingħajr aspettattiva. U f’dan is-sens, San Valentinu li jigi f’ nofs Frar, dejjem kellu tifsira għalija — mhux bħala sentiment, imma bħala tfakkira li l-imħabba fl-ogħla forma tagħha hija dixxiplina kwieta li tidher fis-servizz lejn l-oħrajn, anke meta jaħsbu differenti.”
Mistoqsi dwar il-fatt li l-Festa ta’ San Pawl hija pilastru nazzjonali. Kif jgħaqqad l-istorja tiegħu mal-vjaġġ tiegħek?”
Anthony Debono jgħidli li “San Pawl huwa l-arkitett spiritwali tal-identità Maltija. Il-wasla tiegħu f’Malta, permezz tal-għarqa, wriet lilna bħala poplu li jilqa’, li jiflaħ u li jibdel l-avversità f’għan. Kull 10 ta’ Frar, meta l-Belt tixgħel b’San Pawl, infakkru min aħna tassew.
Is-servizz tiegħi fil‑Ewwel Distrett għallimni li t-tmexxija f’Malta hija ċerimonjali u spiritwali. Kif stqarrejt, servejt tliet Ministri bejn l-1971 u l-1983, u fl-1987 mexxejt kampanja għal ieħor. Dak id-distrett tani sens ta’ kustodja. U l-isport jirrifletti l-istess valuri.
Għoxrin sena bħala Chairman tal-Kummissjoni tal-Isport tal-President għallmuni li l-isport huwa reżiljenza, dixxiplina u għaqda — l-istess valuri li ġab magħna San Pawl. Il-vjaġġ tiegħi jixbah tiegħu: wasalt b’mandat, baqgħet il-konvinzjoni, għaddejt mill-maltemp u sibt l-iskop.”
Ftit wara San Pawl jasal l-karnival. Int li l-kapitali kienet u għadha il-bażi virtwali tiegħek b’daqstant familji ħbieb tal-qalb, x’ tgħidli?
“Għall-Beltin, il-Karnival huwa passjoni li tmur lil hinn mill-kulur u mis-satira. Hi l-fissazzjoni li tagħmel lil Valletta poplu wieħed. Hawnhekk, il-belt tgħix taħt il-ħarsien ta’ żewġ patruni li jġorru l-ispirtu tagħha: San Pawl, simbolu ta’ kuraġġ u kontinwità, u San Duminku, li għal ħafna Beltin jibqa’ l-qalb komunitarja tal-lum. Din il-kombinazzjoni tagħti lill-Karnival ruħ unika, għax il-Beltin jgħixuh b’dik il-ħeġġa li tgħaqqad il-wirt mal-preżent u tagħmilhom nies ta’ festa, ta’ lealtà u ta’ identità li ma tintilifx.”
Imma x’jirrappreżenta Frar għalik?
Għal din id-domanda, l-Ambaxxatur Emeritu jgħid li “Frar dejjem ħassejtu bħala x-xahar tal-bidu. It-tieni xahar tas-sena, imma b’piż li jagħtina l-enerġija u d-determinazzjoni biex inħarsu ’l quddiem. Għalija, Frar huwa trampolin. It-tliet pilastri tiegħu — San Pawl, is-7 ta’ Frar, u San Valentinu — jirriflettu t-tliet dimensjonijiet ta’ ħajti: il-fidi, id-dmir u d-devozzjoni.
Fil-politika, Frar ifakkarni li t-tmexxija hija kostanza. Fid-diplomazija, li r-relazzjonijiet jinbnew fuq il-fiduċja. Fit-teknoloġija, li l-progress huwa kontinwu. Fl-isport, li d-dixxiplina tibda kmieni. Frar jgħidilna: Ibda b’saħħa. Żomm il-pass. Aqdi b’qalb.”
“X’żamm fik il-fjamma tax-xogħol u s-servizz?”
Bla ma jaħsibha darbtejn, Tony jisħaq li “l-mutur tiegħi huwa wieħed: l-iskop. Ħajja mingħajr skop hija ħajja mingħajr polz. Minn meta bdejt fis-servizz pubbliku, fhimt li x-xogħol tiegħi qatt ma kien dwar titli — imma dwar kontribuzzjoni. It-teknoloġija żammitni mentalment ħaj. Id-diplomazija rfinat l-istint. Il-politika żammitni mal-art.
L-isport tani dixxiplina. L-atleti għallmuni li ma tieqafx għax għejjejt — tieqaf meta tlesti. Wara kollox, il-fiduċja tal-poplu hija l-milja tal-bniedem. U meta tisma’ lil xi ħadd jgħidlek, “int għintni,” għalija dawk huma mumenti aqwa minn kull titlu li kelli jew għandi. U Frar ifakkarni li s-servizz mhuwiex kapitlu — huwa sejħa.
Imma għaliex? Għaliex issa, u għaliex b’dan il-fond?
Jisħaq li “għaliex? mhuwiex dwari — imma dwar il-memorja. Għaliex xi stejjer jibqgħu u oħrajn jintilfu? Għaliex xi passi jiġu mfakkra u oħrajn jintelqu? U għaliex għandna nirreġistraw dak li għexna? Dak li hawn imfisser mhuwiex ġieħ personali. Huwa arkivju. Parti mill-istorja teknoloġika, diplomatika, sportiva u politika ta’ Malta. Mingħajr xhieda diretta u dokumentazzjoni, dawn il-kapitli jistgħu jintilfu.
L-isport ukoll għandu postu f’dan l-arkivju. L-għaqda, il-maratoni, il-federazzjonijiet, il-filantropija — dawn huma fibri tal-identità Maltija. Din il-karatteristika mhijiex ġieħ — hija kontribuzzjoni. Teżor għall-istoriċi, għall-edukaturi, għar-riċerkaturi u għall-ġenerazzjonijiet li ġejjin. Il-GĦALIEX? huwa wieħed: Għax nazzjon li jinsa l-passi tiegħu jitlef id-direzzjoni. U min għandu l-arkivju għandu d-dmir li jqiegħdu fid-dominju pubbliku — mhux għall-glorja, imma għall-kontinwità.