Hemm spazji li ma jitkellmux… imma jgħidu kollox. Pjazza mimlija tfal jiġru wara ballun, suq fil-beraħ fejn il-bejjiegħ u x-xerrej jiltaqgħu mhux biss biex jagħmlu negozju imma biex jaqsmu kelma, ġnien żgħir fejn anzjan joqgħod fuq bankina u jħoss ix-xemx tmisslu wiċċu. Dawn huma l-ispazji miftuħa tagħna – il-qalb li tħabbat f’nofs kull lokalità.
Propju l-ġimgħa l-oħra, waqt it-tnedija tal-pubblikazzjoni l-ġdida tal-Assocjazzjoni Kunsilli Lokali, li tagħti ħarsa estensiva u strateġika lejn l-ispazji miftuħa, ġie mġedded impenn li beda snin ilu: li npoġġu lir-residenti fiċ-ċentru tal-politika lokali. Din il-pubblikazzjoni ma titkellimx biss dwar spazju fiżiku; titkellem dwar kwalità ta’ ħajja, dwar saħħa mentali, dwar komunitajiet li jiltaqgħu u jikbru flimkien.
Din hija kontinwità naturali tal-ħidma tagħna fuq il-proġetti Slow Streets u Play Streets bejn l-2020 u l-2023, u hija mibnija fuq il-viżjoni tagħna mnedija fl-2019 – Residents First – Better Quality of Life – li minn dejjem qieset l-ispazju pubbliku bħala pilastru essenzjali ta’ komunità b’saħħitha.
Għaliex l-Ispazji Miftuħa huma Vitali għat-Tfal?
Tfal ma jeħtiġux ħafna biex ikunu kuntenti – ftit spazju, ftit libertà, ftit sigurtà. Iżda f’dawn il-“ftitijiet” hemm kollox. Hemm il-bidu tal-karattru, il-bidu tal-kuraġġ, il-bidu tal-indipendenza.
Spazju miftuħ jagħti lit-tfal opportunità li jiċċaqilqu u jiżviluppaw fiżikament b’mod naturali. Il-ġisem tat-tfal huwa maħluq għall-moviment, għall-ġiri, għall-qbiż, għall-esplorazzjoni. Meta nagħtuhom spazju fejn jistgħu jagħmlu dan mingħajr biża’, qed ngħinuhom jibnu saħħa fiżika, koordinazzjoni u kunfidenza fihom infushom.
Iżda l-benefiċċji ma jieqfux hemm.
Il-logħob spontanju, mhux organizzat, mhux strutturat, huwa l-aktar forma pura ta’ tagħlim. Meta tifel joħloq logħba minn xejn, meta jivvinta regoli, meta jsolvi kunflitt ma’ sħabu, qed jiżviluppa ħiliet soċjali u emozzjonali fundamentali. Qed jitgħallem dwar kooperazzjoni, kompromess u rispett.
Spazju miftuħ huwa wkoll spazju ta’ relazzjonijiet. Hemmhekk it-tfal jitgħallmu jaqsmu, jistennew lil xulxin, jitkellmu u jisimgħu. F’era fejn l-iskrins qed jieħdu spazju kbir fil-ħajja tagħhom, l-ispazju miftuħ jerġa’ jġibhom f’kuntatt ma’ xulxin wiċċ imb wiċċ u mhux b’ mod diġitali.
U hemm ukoll il-kuntatt man-natura. Anke siġra waħda, medda ta’ ħaxix, ġnien żgħir, dawn jagħmlu differenza kbira. Studji internazzjonali juru li l-esponiment għan-natura jnaqqas l-istress u jsaħħaħ il-konċentrazzjoni. Iżda anke mingħajr statistika, narawha: tifel li jilgħab barra huwa aktar seren, aktar ħieles, aktar preżenti.
Meta triq tinbidel f’Play Street, u għal ftit sigħat tkun riservata għat-tfal minflok għall-karozzi, qed nibagħtu messaġġ ċar u simboliku: il-lokalità tappartjeni lil min jgħix fiha. Qed ngħidu li l-logħob mhuwiex lussu, huwa dritt. Qed ngħidu li t-tfal mhumiex ostaklu għall-mobilità, imma ċentru tal-komunità.
Lil hinn mir-riċerka u l-politika, hemm xena sempliċi: tifel li jilgħab barra, b’ħaddejh imqaddfin u b’għajnejh jixegħlu. Dik hija l-aqwa prova li spazju miftuħ huwa investiment fil-futur.
Benefiċċji Li Jħaddnu l-Komunità Kollha
L-ispazji miftuħa ma jservux biss lit-tfal. Huma spazji ta’ saħħa pubblika, fejn in-nies jimxu, jagħmlu sport jew sempliċement jieħdu nifs wara ġurnata xogħol. Huma spazji ta’ inklużjoni, fejn kulturi differenti jiltaqgħu mingħajr barriera.
Is-sieq fil-beraħ jerġgħu jqajmu l-ekonomija lokali u jsaħħu r-rabta bejn il-produttur u l-konsumatur. L-isport outdoor joħloq kultura ta’ moviment u prevenzjoni. Il-pjazez isiru teatru miftuħ għall-kultura, għall-festi, għall-arti.
Spazju wieħed jista’ jkollu użu differenti skont ix-xewqat tal-komunità. Filgħodu suq, wara nofsinhar spazju sportiv, filgħaxija attività kulturali. Dan huwa l-kunċett ta’ re-use.
Re-Use: L-Ispazju Li Jaddatta
Il-kunċett ta’ re-use jfisser li ma narawx spazju bħala struttura statika, iżda bħala entità ħajja li tista’ tinbidel u tadatta. Minflok nibnu spazji separati għal kull funzjoni, niddisinjaw spazju flessibbli li jilqa’ użi differenti tul il-ġurnata jew is-sena.
Dan huwa approċċ sostenibbli, għax inaqqas l-ispejjeż u l-impatt ambjentali. Iżda huwa wkoll approċċ soċjali, għax jagħti lill-komunità l-libertà li tinterpreta l-ispazju tagħha.
Il-pubblikazzjoni tagħna tidħol fid-dettall dwar kif dan jista’ jsir fil-prattika; mill-użu ta’ strutturi mobbli sa programmazzjoni kulturali dinamika, u kif nistgħu nagħtu ħajja ġdida lill-pjazez u lill-ispazji storiċi tagħna mingħajr ma nitilfu l-identità tagħhom.
‘Tactical Urbanism’: Nippruvaw Qabel Niddeċiedu
Bidla urbana għandha tkun kuraġġuża, imma wkoll responsabbli. Hawn jidħol il-kunċett ta’ tactical urbanism – interventi temporanji, bi spejjeż relattivament baxxi, li jippermettu lill-komunità tesperjenza bidla qabel ma ssir permanenti.
Triq tista’ tingħalaq għal weekend biex jiġi evalwat l-impatt. Parkeġġ jista’ jinbidel temporanjament f’parklet. Linji miżbugħa jistgħu juru kif spazju jista’ jinbidel f’korsija għar-roti.
Dan jippermetti lill-Kunsilli Lokali jittestjaw, jisimgħu u jadattaw. Jekk il-bidla taħdem allura issir permanenti. Jekk le, nitgħallmu minnha. Dan huwa mod matur ta’ governanza lokali.
Meta nitkellmu dwar re-use tal-ispazju, qed nirreferu għal ħsieb aktar intelliġenti u sostenibbli. Minflok noħolqu spazju wieħed għal użu wieħed biss, niddisinjaw spazju li jista’ jadatta ruħu.
Eżempju sempliċi:
- Pjazza b’bankini mobbli u struttura ħafifa tista’ tilqa’ suq temporanju.
- L-istess pjazza tista’ ssir ċinema fil-beraħ jew spazju għal klassi ta’ yoga.
- Fil-festi, tista’ tinbidel f’teatru miftuħ.
Dan l-approċċ jagħmel l-aħjar użu minn riżorsi limitati, inaqqas il-bżonn ta’ kostruzzjoni żejda u jħeġġeġ kreattività komunitarja.
Bidla urbana mhix xi ħaġa li għandha ssir bl-għaġla jew mingħajr konsultazzjoni. Il-pubblikazzjoni tagħna tagħti ħarsa dettaljata lejn dan il-prinċipju, u turi kif l-ispazji miftuħa, is-swieq fil-beraħ, l-isports outdoor, il-pjazez u l-ispazji kulturali u storiċi jistgħu jiġu reinterpretati b’mod dinamiku u sostenibbli.
Minn Slow Streets għal Viżjoni Integrata
Il-ħidma fuq Slow Streets u Play Streets bejn l-2020 u l-2023 kienet bidu ta’ kultura ġdida. Illum, bħala Assoċjazzjoni, qed nibnu fuq dik l-esperjenza.
Il-viżjoni Residents First – Better Quality of Life dejjem kienet mibnija fuq pilastri ċari, fosthom il-mobilità sostenibbli u l-iżvilupp urban u dak ta’ smart cities. Il-mobilità sostenibbli tfisser li noħolqu spazji aktar siguri għall-mixi u r-roti. L-approċċ ta’ smart cities – li ser jiġi ppubblikat b’mod aktar dettaljat fil-ġimgħat li ġejjin – ifisser li nużaw teknoloġija u data biex nippjanaw aħjar u ninvolvu lir-residenti. Hawn anki jidħlu d-‘digital twins’, li bħala Assoċjazzjoni qed naħdmu fuqhom ma partners barranin.
L-ispazji miftuħa huma l-punt fejn dawn il-pilastri kollha jiltaqgħu. U dan huwa s-sabih ta’ din il-viżjoni – mibnija pass pass, b’ mod li jifthiem b’ dak li jridu n-nies.
Benefiċċji Li Jmorru Lil Hinn mit-Tfal
L-ispazji miftuħa ma jservux biss lit-tfal. Huma spazji ta’:
- Saħħa pubblika – fejn in-nies jimxu, jagħmlu sport jew sempliċement jieħdu nifs
- Inklużjoni soċjali – fejn kulturi differenti jiltaqgħu
- Attività ekonomika – bħas-swieq fil-beraħ li jagħtu ħajja lill-pjazez
- Identità kulturali – fejn isiru attivitajiet artistiċi, festi u wirjiet
Pjazza tista’ tkun suq filgħodu, spazju sportiv wara nofsinhar u ċentru kulturali filgħaxija. L-
Bidla urbana mhix xi ħaġa li għandha ssir bl-għaġla jew mingħajr konsultazzjoni. Hawn jidħol il-kunċett ta’ tactical urbanism – interventi temporanji, bi spejjeż baxxi, li jippermettu lill-komunità tesperjenza bidla qabel ma ssir permanenti.
Residents First – Better Quality of Life
Sa mill-2019, il-viżjoni Residents First – Better Quality of Life poġġiet pedament ċar: il-politika lokali trid tibda mir-resident.
L-ispazji miftuħa huma marbuta direttament ma’ diversi pilastri tal-viżjoni tagħna:
1. Mobilità Sostenibbli – Triqat aktar sikuri għall-mixi u r-roti, spazji pedonali, u tnaqqis fid-dominanza tal-karozzi huma parti minn sistema urbana aktar bilanċjata.
2. Smart Cities – L-użu ta’ teknoloġija biex nissorveljaw l-użu tal-ispazju, nippjanaw aħjar u ninvolvu lir-residenti permezz ta’ pjattaformi diġitali. Fil-ġimgħat li ġejjin ser inkunu qed nippubblikaw dokument ieħor li jiffoka speċifikament fuq dan il-pilastru.
3. Urban Greening u Open Spaces – Żieda fil-ħdura, mitigazzjoni tal-effetti tas-sħana, u spazji li jsaħħu l-benesseri mentali. L-ispazji miftuħa huma l-punt fejn dawn il-pilastri kollha jiltaqgħu.
Il-Pjazez u l-Ispazji Kulturali Tagħna
Il-pjazza Maltija mhix biss spazju arkitettoniku; hija spazju emozzjonali. Hemmhekk ċċelebrajna, hemmhekk nibku, hemmhekk niltaqgħu.
Meta nħarsu lejn l-ispazji kulturali u storiċi tagħna, ma rridux narawhom bħala relikwi tal-passat iżda bħala pjattaformi għall-futur. Re-use f’dan il-kuntest jista’ jfisser:
- Użu ta’ spazji storiċi għal attivitajiet edukattivi
- Teatri miftuħa għal wirjiet moderni
- Kollaborazzjonijiet bejn artisti u komunitajiet
Il-ħarsien tal-wirt u l-innovazzjoni ma humiex kunċetti kontradittorji – huma komplementari.
Lejn Kultura Ġdida ta’ Spazju Pubbliku
Din il-pubblikazzjoni mhix biss dokument. Hija stedina. Stedina biex naħsbu mill-ġdid dwar kif nużaw dak li diġà għandna. Stedina biex nagħtu vuċi lit-tfal, lill-anzjani, lill-familji u lin-negozji lokali.
Spazju miftuħ ma jitkejjelx biss bil-metri kwadri – jitkejjel bil-ħajja li joħloq. Jitkejjel bil-ħbiberiji li jibda, bil-kreattività li jqajjem, bis-serenità li joffri.
Meta ninvestu fl-ispazji miftuħa, qed ninvestu fil-paċi soċjali, fis-saħħa pubblika u fil-futur tal-komunitajiet tagħna.
Konklużjoni: Minn Spazju għal Post
Hemm differenza bejn spazju u post. Spazju huwa fiżiku. Post huwa emozzjonali. Meta spazju miftuħ jiġi mfassal b’viżjoni, b’konsultazzjoni u b’kura, isir post – post li jħossu tagħna.
Il-pubblikazzjoni tal-Assocjazzjoni Kunsilli Lokali hija pass ieħor f’dan il-vjaġġ. Vjaġġ li beda bil-viżjoni Residents First – Better Quality of Life, li kompla bis-Slow Streets u Play Streets, u li issa qed jespandi lejn ħsieb aktar komprensiv dwar l-ispazju pubbliku.
Jekk irridu komunitajiet aktar b’saħħithom, aktar siguri u aktar magħqudin, irridu nibdew minn fejn in-nies jiltaqgħu. U hemmhekk – f’dawk l-ispazji miftuħa – tinsab it-tama tagħna.
Għax fl-aħħar mill-aħħar, lokalità li tagħti spazju lin-nies tagħha hija lokalità li tagħti futur lil uliedha.