Meta nitkellmu dwar Malta bħala pont bejn l-Ewropa u l-Afrika, faċli naqgħu fit-tentazzjoni li nużaw din il-frażi bħala slogan. Il-pożizzjoni ġeografika tagħna fil-qalba tal-Mediterran tagħmilha kważi naturali li nitkellmu b’dan il-mod. Iżda l-istorja ta’ pajjiżna turina li r-rabta tagħna mal-Afrika hija ferm aktar profonda mill-ġeografija.
Ferm qabel il-mewġiet kbar tal-emigrazzjoni Maltija tas-seklu għoxrin lejn ir-Renju Unit, l-Awstralja, il-Kanada u l-Istati Uniti, eluf ta’ Maltin kienu diġà qed jaqsmu l-Mediterran lejn l-Afrika ta’ Fuq. Matul is-seklu dsatax, l-Alġerija u t-Tuneżija kienu fost id-destinazzjonijiet importanti għall-Maltin li kienu jfittxu xogħol, opportunitajiet u futur aħjar.
Komunitajiet Maltin stabbilixxew ruħhom f’Tunis u fi bliet kostali oħra. Ħadmu fis-sajd, fl-agrikoltura, fil-kummerċ u f’diversi snajja’. Anki ċ-ċerta qrubija lingwistika bejn il-Malti u l-Għarbi mitkellem fir-reġjun setgħet tgħin biex jinħolqu rabtiet aktar naturali bejn in-nies.
Din mhijiex sempliċement kurżità storika. Hija parti minn min aħna.
Għal ħafna minn dawk il-Maltin, il-Mediterran ma kienx biss fruntiera li tifred żewġ kontinenti. Kien spazju li jgħaqqad. Minn fuqu kienu jgħaddu n-nies, il-kummerċ, il-lingwi, il-kulturi u l-opportunitajiet.
Forsi proprju minn hawn għandna nibdew meta nistaqsu x’rwol għandu jkollha Malta fil-Mediterran tal-futur.
Illum iċ-ċirkostanzi nbidlu kompletament. Malta hija Stat Membru tal-Unjoni Ewropea, għandha ekonomija moderna u topera f’dinja fejn il-kummerċ, l-enerġija, it-teknoloġija, is-sigurtà u l-ġeopolitika huma dejjem aktar marbuta ma’ xulxin.
Iżda l-ġeografija baqgħet l-istess.
Fit-Tramuntana hemm l-Ewropa, li tagħha aħna parti politika u ekonomika. Fin-Nofsinhar hemm l-Afrika, kontinent b’popolazzjoni żagħżugħa, swieq li qed jiżviluppaw u importanza ekonomika u ġeopolitika dejjem tikber. Bejniethom hemm il-Mediterran. U fil-qalba tiegħu hemm Malta.
Għalhekk, il-mistoqsija mhijiex jekk Malta hijiex pont bejn l-Ewropa u l-Afrika. Il-mistoqsija vera hija jekk aħniex nużaw din il-pożizzjoni sal-potenzjal kollu tagħha.
Meta llum nitkellmu dwar ir-relazzjoni bejn l-Afrika u l-Ewropa, wisq drabi d-diskussjoni tispiċċa kważi immedjatament fuq il-migrazzjoni. Bla dubju din hija realtà umana, politika u soċjali importanti ħafna għall-Mediterran. Nies mill-Afrika u mil-Lvant Nofsani jaqsmu dan il-baħar biex ifittxu sigurtà, xogħol jew futur aħjar fl-Ewropa.
Iżda meta ngħid li Malta tista’ tkun pont bejn iż-żewġ kontinenti, mhux għal dak biss qed nirreferi.
Pont veru ma jservix biss biex wieħed jgħaddi minn naħa għall-oħra. Pont jgħaqqad żewġ naħat.
Malta tista’ tkun pont ta’ djalogu politiku u diplomatiku, ta’ kummerċ u investiment, ta’ enerġija u konnettività, ta’ edukazzjoni u riċerka, ta’ teknoloġija u innovazzjoni, u fuq kollox ta’ relazzjonijiet bejn nies u istituzzjonijiet.
Dan il-ħsieb lanqas mhu ġdid. Fl-2020 Malta nediet għall-konsultazzjoni l-ewwel strateġija nazzjonali tagħha għall-Afrika, “Malta and Africa: A Strategy for Partnership 2020–2025”. Kienet mibnija fuq tliet pilastri importanti: il-kummerċ, l-iżvilupp u d-diplomazija.
Dak iż-żmien, il-President tal-Kummissjoni Ewropea Ursula von der Leyen kienet saħansitra esprimiet il-fehma li Malta tista’ tkun il-pont tal-Ewropa lejn l-Afrika.
Sitt snin wara, forsi wasal iż-żmien li nerġgħu nħarsu lejn dik l-ambizzjoni u nistaqsu x’għandu jkun il-pass li jmiss.
L-Afrika nbidlet. L-Ewropa nbidlet. Id-dinja nbidlet. U l-Mediterran reġa’ sar dejjem aktar ċentrali għal kwistjonijiet ta’ enerġija, sigurtà, kummerċ, klima u ġeopolitika.
Forsi għalhekk għandna nibdew naħsbu f’fażi ġdida tal-istrateġija Malta–Afrika, waħda li tħares lejn l-2035 u lil hinn u li tkun marbuta wkoll mal-viżjoni fit-tul ta’ pajjiżna.
F’dan kollu, il-Libja għandha post partikolari.
Ir-relazzjoni bejn Malta u l-Libja ma bdietx ilbieraħ u lanqas għandha titqies biss mill-perspettiva tal-migrazzjoni jew tas-sigurtà. Matul is-snin kien hemm relazzjonijiet politiċi, kummerċ, investiment u kuntatti kontinwi bejn in-nies taż-żewġ pajjiżi.
Il-Libyan Arab Maltese Holding Company, LAMHCO, hija waħda mill-istrutturi ekonomiċi li nħolqu fil-kuntest tar-relazzjonijiet ekonomiċi bejn Malta u l-Libja. L-importanza ta’ eżempji bħal dawn mhijiex li nirrepetu mudelli tal-passat, iżda li nifhmu kif il-prossimità ġeografika tista’ tinbidel f’kooperazzjoni konkreta meta jkun hemm interess komuni.
Illum hemm oqsma ġodda fejn din ir-relazzjoni tista’ tkompli tiżviluppa: enerġija, enerġija nadifa, servizzi marittimi, avjazzjoni, loġistika, teknoloġija, saħħa, edukazzjoni, taħriġ, servizzi professjonali u investiment.
Iżda l-ħsieb tagħna m’għandux jieqaf fil-Libja.
It-Tuneżija, l-Alġerija, il-Marokk u pajjiżi oħra tal-Afrika ta’ Fuq għandhom ikunu parti minn politika Mediterranja aktar wiesgħa. U minn hemm Malta tista’ tibda tħares b’mod aktar strutturat lejn ir-relazzjoni bejn l-Unjoni Ewropea u l-kontinent Afrikan kollu.
L-infrastruttura diplomatika diġà teżisti.
Il-5+5 Dialogue ilu għal snin jiġbor flimkien Malta, l-Italja, Franza, Spanja u l-Portugall minn naħa, u l-Libja, it-Tuneżija, l-Alġerija, il-Marokk u l-Mawritanja min-naħa l-oħra. Malta ospitat ukoll summit importanti tal-5+5 fil-Belt Valletta fl-2012.
Hemm ukoll l-Union for the Mediterranean, li toħloq spazju ta’ kooperazzjoni bejn l-Ewropa u l-pajjiżi tan-Nofsinhar u l-Lvant tal-Mediterran.
Fuq livell aktar wiesa’, ir-relazzjoni bejn l-Unjoni Ewropea u l-Unjoni Afrikana saret dejjem aktar strateġika, b’kooperazzjoni dwar paċi u sigurtà, kummerċ, investiment, infrastruttura, enerġija, migrazzjoni u żvilupp.
U llum l-Unjoni Ewropea stess qed tagħti dimensjoni ġdida lill-Mediterran, b’portafoll speċifiku fil-Kummissjoni Ewropea u b’politika aktar strutturata lejn in-Nofsinhar tal-Mediterran.
Dan għandu jkun ta’ interess partikolari għal Malta.
Jekk Brussell qed terġa’ tagħti importanza strateġika lill-Mediterran, għaliex pajjiż li jinsab fil-qalba tiegħu m’għandux ikun fost dawk li jgħinu jfasslu dik il-politika?
Aħna ma nistgħux nikkompetu ma’ pajjiżi ħafna akbar fuq id-daqs, ir-riżorsi jew il-qawwa ekonomika. Iżda pajjiż żgħir jista’ jkun rilevanti b’modi oħra: permezz tal-flessibbiltà, il-konnettività, il-kredibbiltà, l-għarfien tar-reġjun u l-kapaċità li jlaqqa’ flimkien nies u interessi differenti.
Hawnhekk għandna wkoll assi li kultant ma napprezzawx biżżejjed: il-Mediterranean Academy of Diplomatic Studies, MEDAC.
MEDAC twaqqfet fl-Università ta’ Malta fl-1990 permezz ta’ ftehim bejn Malta u l-Iżvizzera. Matul is-snin ħarrġet diplomatiċi u studenti interessati f’karrieri internazzjonali, inklużi parteċipanti mill-Ewropa, l-Afrika ta’ Fuq, il-Lvant Nofsani u pajjiżi oħra.
Din hija forma ta’ soft power.
Meta diplomatiku żagħżugħ jistudja f’Malta, ir-relazzjoni tiegħu ma’ pajjiżna tista’ tibqa’ għal ħafna snin wara li jkun telaq mill-Università. Id-diplomazija ma tinbeniex biss permezz ta’ summits, trattati u stqarrijiet. Tinbena wkoll permezz ta’ fiduċja, edukazzjoni u relazzjonijiet personali.
Għaliex, għalhekk, ma nkomplux insaħħu lil Malta bħala ċentru ta’ taħriġ diplomatiku Mediterranju u Afrikan? Għaliex ma nżidux il-kollaborazzjoni bejn universitajiet Maltin, Ewropej u Afrikani? Għaliex ma nħeġġux aktar żgħażagħ Maltin jistudjaw l-Għarbi, l-Afrika, id-diplomazija, il-kummerċ internazzjonali u l-politika Mediterranja?
Iżda biex Malta tkun pont kredibbli, id-diplomazija waħedha mhijiex biżżejjed.
Il-portijiet tagħna, il-Freeport, is-settur marittimu, l-avjazzjoni, is-servizzi professjonali, it-teknoloġija, l-edukazzjoni u l-aċċess għas-Suq Uniku Ewropew jistgħu jagħtu lil Malta rwol bħala pjattaforma bejn ekonomiji Ewropej u Afrikani.
Madankollu, irridu nevitaw mentalità antika fejn l-Afrika titqies sempliċement bħala kontinent li għandu bżonn l-għajnuna jew bħala suq fejn l-Ewropa tista’ tbigħ.
Is-sħubija tal-futur trid tkun bejn ugwali.
Il-pont irid jaħdem fiż-żewġ direzzjonijiet.
Mhux biss x’jista’ jiġi mill-Afrika lejn l-Ewropa, iżda x’jistgħu l-Afrika u l-Ewropa jibnu flimkien u x’rwol tista’ tilgħab Malta bejniethom.
U hemmhekk tidħol il-ġenerazzjoni li jmiss.
Din il-viżjoni ma tistax tkun biss dwar Ministri, Ambaxxaturi, summits u istituzzjonijiet. Trid tkun ukoll dwar iż-żgħażagħ li se jmexxu lil Malta għoxrin jew tletin sena oħra.
Irridu nimmaġinaw ġenerazzjoni ta’ diplomatiċi Maltin li tifhem sew kemm Brussell kif ukoll il-Mediterran. Imprendituri Maltin li ma jħarsux biss lejn is-swieq Ewropej tradizzjonali, iżda wkoll lejn Tunis, Tripli, il-Kajr, Accra, Nairobi u lil hinn. Riċerkaturi, inġiniera u professjonisti li jaħdmu fuq enerġija, ilma, klima, teknoloġija, marittimu u infrastruttura flimkien ma’ sħab Afrikani.
Bl-istess mod, Malta tista’ tkun post fejn studenti, diplomatiċi, imprendituri u professjonisti Afrikani jiltaqgħu ma’ sħabhom Ewropej.
Hawnhekk il-kunċett ta’ Malta bħala pont jieħu t-tifsira vera tiegħu.
Mhux Malta li minnha sempliċement jgħaddu n-nies.
Iżda Malta li minnha jgħaddu l-ideat, jinbnew ir-relazzjonijiet, jitniedu investimenti, jitħarrġu n-nies u jinħolqu opportunitajiet.
Aħna pajjiż żgħir. Ma nistgħux inkunu kollox għal kulħadd. Iżda nistgħu nagħżlu fejn irridu nkunu rilevanti.
Il-ġeografija tatna l-pożizzjoni. L-istorja tatna r-relazzjonijiet. Is-sħubija fl-Unjoni Ewropea tatna vuċi fuq mejda ferm akbar.
Issa jiddependi minna jekk dawn nibdluhomx fi strateġija għall-ġenerazzjoni li jmiss.
Għax, fl-aħħar mill-aħħar, pont għandu valur mhux sempliċement għax jeżisti, iżda għax hemm min jagħżel li jużah.
U jekk Malta tagħmel dik l-għażla b’viżjoni, konsistenza u ambizzjoni, il-pożizzjoni żgħira tagħna fil-qalba tal-Mediterran tista’ tibqa’ waħda mill-akbar opportunitajiet tagħna.