Jikteb l-Avukat u eks Speaker, Anġlu Farrugia
Id-dinja għaddejja minn żmien fejn id-deċiżjonijiet politiċi qed iħallu konsegwenzi dejjem aktar profondi fuq il-ħajja taċ-ċittadini. Il-gwerer, l-instabbiltà ekonomika, iż-żidiet fil-prezzijiet tal-enerġija u t-tensjonijiet soċjali m’għadhomx kwistjonijiet li jikkonċernaw biss lill-gvernijiet u lill-istituzzjonijiet internazzjonali. Il-konsegwenzi tagħhom qed jinħassu fid-djar, fuq il-postijiet tax-xogħol u fost in-negozji. F’dan il-kuntest, wieħed għandu jistaqsi jekk l-interess tal-bniedem għadux tassew il-prijorità ta’ min imexxi, jew jekk il-kalkoli strateġiċi u l-interessi ekonomiċi humiex qed jieħdu preċedenza fuq il-ġid tal-popli.
Huwa proprju hawnhekk li għandna nħarsu lejn Malta. Pajjiż żgħir, mingħajr riżorsi sinifikanti proprji taż-żejt jew tal-gass, li jiddependi mill-importazzjoni tal-enerġija u għalhekk huwa espost għaċ-ċaqliq fis-swieq internazzjonali. Minkejja dawn il-limitazzjonijiet, il-Gvern Malti għamel sew li ħa d-deċiżjoni li jkompli jassorbi parti sostanzjali mill-piż taż-żidiet fil-prezzijiet tal-elettriku, il-fjuwil u l-gass, u baqa’ jsostni din il-politika permezz ta’ deċiżjonijiet finanzjarji u amministrattivi kontinwi. Għall-2026, is-sussidji fuq l-enerġija u l-ikel huma stmati li jilħqu €391.7 miljun, filwaqt li għall-2027 hemm previsti madwar €400 miljun oħra. Dawn huma impenji konsiderevoli għal pajjiżna, iżda jirriflettu għażla li biha l-Gvern qed jipprova jħares lill-familji u lin-negozji minn pressjonijiet li jistgħu jaffettwaw direttament l-għajxien tagħhom. Dan huwa eżempju konkret ta’ kif il-fondi pubbliċi, li ġejjin ukoll mit-taxxi li nħallsu, qed jintużaw biex itaffu l-piż fuq iċ-ċittadini u jħarsu l-ġid komuni.
Din mhijiex politika li teżisti indipendentement mid-deċiżjonijiet ta’ min imexxi. Hija politika li l-Gvern għażel li jżomm u li qed ikompli jsostni permezz tal-proċess baġitarju, bl-approvazzjoni parlamentari tal-allokazzjonijiet għall-infiq pubbliku u bl-implimentazzjoni tal-miżuri mill-amministrazzjoni. Huwa permezz ta’ dan il-proċess li l-għażliet tal-Gvern jingħataw il-mezzi finanzjarji u istituzzjonali meħtieġa biex jitwettqu. Naturalment, kull deċiżjoni ta’ din ix-xorta trid tibqa’ sostnuta minn ġestjoni responsabbli tal-finanzi pubbliċi, għaliex il-ħarsien taċ-ċittadin illum ma għandux joħloq piż li ma jkunx jista’ jinġarr għada. Madankollu, il-kontinwità ta’ dawn il-miżuri għandha tiġi rikonoxxuta bħala parti mill-politika ekonomika li l-Gvern qed iwettaq, u mhux bħala xi ċirkostanza li seħħet waħedha.
Hawnhekk tqum mistoqsija li għandha tkun indirizzata wkoll lill-istituzzjonijiet Ewropej. Jekk pajjiż żgħir bħal Malta, mingħajr riżorsi naturali sinifikanti għall-produzzjoni tal-enerġija, qiegħed jagħmel dan l-impenn biex inaqqas il-piż fuq iċ-ċittadini, għaliex ma narawx mekkaniżmu Ewropew aktar b’saħħtu u kontinwu li jagħti protezzjoni simili fejn din tkun meħtieġa? Diversi pajjiżi Ewropej adottaw sussidji, tnaqqis fit-taxxi u għajnuna oħra, u l-Unjoni Ewropea stess qiegħda tiffinanzja programmi soċjali u investimenti fl-enerġija. Madankollu, il-Kummissjoni Ewropea rrakkomandat lil Malta biex tnaqqas gradwalment is-sussidji fuq il-fjuwils fossili, minħabba t-tħassib dwar il-finanzi pubbliċi u t-tranżizzjoni lejn enerġija aktar nadifa. Dawn huma kunsiderazzjonijiet li ma jistgħux jiġu injorati, iżda lanqas ma jistgħu jitqiesu b’mod separat mill-kundizzjonijiet ekonomiċi u soċjali tal-familji. It-tranżizzjoni enerġetika għandha tkun ġusta mhux biss fl-għanijiet tagħha, iżda wkoll fil-mezzi li bihom titwettaq u fil-piż li titlob miċ-ċittadin.
Din il-kwistjoni ssir aktar sinifikanti meta wieħed iħares lejn il-prijoritajiet finanzjarji Ewropej. Skont l-Aġenzija Ewropea għad-Difiża, is-27 Stat Membru nefqu €418-il biljun fuq id-difiża fl-2025, b’nefqa mistennija ta’ €454 biljun fl-2026. Dawn l-ammonti jkopru l-ħtiġijiet tad-difiża nazzjonali u mhux sempliċement l-assistenza militari lill-Ukrajna. Madankollu, juru l-kapaċità tal-Ewropa li timmobilizza riżorsi finanzjarji konsiderevoli meta tqis li jkun hemm theddida għas-sigurtà tagħha. Jekk din il-kapaċità teżisti għad-difiża, għandu jkun hemm determinazzjoni daqstant serja biex jiġi miġġieled il-faqar enerġetiku, jiġu protetti l-familji vulnerabbli u tiġi mħarsa l-istabbiltà soċjali. Għax is-sigurtà ta’ nazzjon ma tiddependix biss mill-fruntieri tiegħu, iżda wkoll mill-kundizzjonijiet li fihom jgħixu ċ-ċittadini tiegħu.
L-impenn Ewropew lejn l-Ukrajna jagħti dimensjoni oħra lil dan id-dibattitu. Mill-bidu tal-invażjoni Russa fl-2022, l-Unjoni Ewropea u l-Istati Membri tagħha mobilizzaw għajnuna ta’ mijiet ta’ biljuni ta’ ewro f’appoġġ finanzjarju, ekonomiku, militari u umanitarju. Għas-snin 2026 u 2027 ġie approvat ukoll self Ewropew ta’ €90 biljun, li minnu €60 biljun huma maħsuba għall-kapaċitajiet tad-difiża u €30 biljun għall-ħtiġijiet ekonomiċi u baġitarji tal-Ukrajna. Parti minn dan il-finanzjament diġà ġiet żborżata, filwaqt li l-produzzjoni Ewropea tal-armamenti qed tkompli tissaħħaħ, fosthom fil-qasam tal-munizzjon, id-drones, il-missili u s-sistemi ta’ difiża mill-ajru. L-Ukrajna għandha d-dritt li tiddefendi s-sovranità tagħha quddiem aggressjoni militari, iżda dan ma jneħħix ir-responsabbiltà li kull impenn ta’ din ix-xorta jkun akkumpanjat minn strateġija politika ċara dwar kif jista’ jintemm il-kunflitt.
Hawnhekk tidħol ukoll il-kwistjoni tat-tmexxija Ewropea. Ursula von der Leyen, bħala President tal-Kummissjoni Ewropea, għandha rwol importanti fit-tfassil u fil-promozzjoni tal-politiki tal-Unjoni. Madankollu, dawn id-deċiżjonijiet ma jittieħdux minn persuna waħda, iżda jinvolvu wkoll lill-Kunsill u, skont il-qasam, lill-Parlament Ewropew. Il-kwistjoni li għandha tinkwetana hija jekk id-deċiżjonijiet ta’ dan il-kobor humiex qed jiġu spjegati b’mod suffiċjenti liċ-ċittadini Ewropej, u jekk il-konsegwenzi finanzjarji tagħhom humiex qed jingħataw l-iskrutinju demokratiku meħtieġ. L-għaqda Ewropea għandha tissaħħaħ permezz tal-parteċipazzjoni u t-trasparenza, għaliex l-ebda istituzzjoni ma tista’ titbiegħed mill-popli li hija mistennija tirrappreżenta.
L-aħħar deċiżjonijiet tal-President Amerikan Donald Trump fil-konfront tar-Russja jqajmu wkoll mistoqsijiet li jistħoqqilhom analiżi. Wara pressjonijiet ekonomiċi u sanzjonijiet kontra Moska, Washington għażlet li tippermetti arranġamenti temporanji dwar il-provvista tad-diesel Russu u li tipposponi l-implimentazzjoni ta’ ċerti restrizzjonijiet. Dawn il-passi ġew ġustifikati mill-amministrazzjoni Amerikana b’referenza għall-prezzijiet tal-enerġija u għat-tentattivi biex jinżammu miftuħa t-toroq tan-negozjati. Fl-istess waqt, l-Istati Uniti komplew ikollhom rwol importanti fil-provvista ta’ tagħmir militari lill-Ukrajna, inklużi sistemi avvanzati ta’ difiża mill-ajru, għalkemm ġew irrappurtati dewmien u tensjonijiet dwar ċerti trasferimenti. Għaliex din il-bidla fil-mod kif qed tiġi eżerċitata l-pressjoni fuq Moska? Qed naraw kalkolu ekonomiku marbut mal-interess tal-konsumatur Amerikan, tentattiv diplomatiku biex jintlaħaq ftehim, jew taħlita tat-tnejn? Dawn huma mistoqsijiet leġittimi, iżda ma jkunx korrett li wieħed jikkonkludi li nbidlu l-alleanzi mingħajr evidenza konkreta.
Għall-Ewropa, dawn l-iżviluppi għandhom konsegwenzi importanti. Jekk Washington tista’ tbiddel il-politika tagħha dwar is-sanzjonijiet u t-trasferimenti militari skont il-prijoritajiet Amerikani, l-Ewropa għandha teżamina kemm tista’ tibqa’ tiddependi fuq deċiżjonijiet li ma jkollhiex kontroll sħiħ fuqhom. Fl-istess waqt, il-kisba ta’ aktar awtonomija strateġika ma għandhiex titkejjel biss miż-żieda fil-produzzjoni tal-armamenti. Għandha tinkludi wkoll il-kapaċità diplomatika li tgħin fil-prevenzjoni tal-kunflitti u fil-bini ta’ soluzzjonijiet dejjiema.
Ma jkunx ġust jingħad li ma saru ebda tentattivi għall-paċi. L-istituzzjonijiet Ewropej tennew is-sejħiet tagħhom għal waqfien mill-ġlied u għal negozjati li jirrispettaw is-sovranità tal-Ukrajna, filwaqt li l-Istati Uniti komplew jagħmlu kuntatti diplomatiċi mal-partijiet involuti. Iżda r-realtà tibqa’ li l-gwerra għadha għaddejja u l-popolazzjonijiet ċivili għadhom iġarrbu l-konsegwenzi. Għalhekk, wieħed għandu jistaqsi mhux biss kemm qed jiġu pprovduti armamenti, iżda wkoll x’qed isir biex jinħolqu kundizzjonijiet li jwasslu għal paċi ġusta u sostenibbli. Il-qawwa militari tista’ tkun meħtieġa għad-difiża u għad-deterrenza, iżda mingħajr diplomazija effettiva ma tistax waħedha tiggarantixxi t-tmiem tal-gwerra.
Il-pressjonijiet ekonomiċi u soċjali qed jidhru wkoll fit-toroq Ewropej. L-inċidenti serji fi Franza u fl-Italja, fejn protesti dwar l-għoli tal-ħajja u l-kundizzjonijiet soċjali ġew imtappna minn serq, vandaliżmu, ħruq u konfronti mal-forzi tal-ordni, għandhom iservu ta’ twissija. Id-dritt għall-protesta paċifika huwa fundamentali f’kull demokrazija, iżda ma jista’ qatt jiġġustifika atti kriminali jew il-qerda tal-proprjetà ta’ ħaddieħor. Is-soċjetà għandha tisma’ lil min jesprimi l-ilmenti tiegħu b’mod paċifiku, iżda min jagħżel il-vjolenza għandu jwieġeb għal għemilu skont il-liġi. Id-demokrazija ma tistax tiffunzjona jekk id-drittijiet ma jkunux akkumpanjati mir-responsabbiltà, mir-rispett u mill-ħarsien tal-ordni pubbliku.
Madankollu, hemm realtà oħra li għandha tqanqal il-kuxjenza internazzjonali. Waqt li qed jiġu mobilizzati biljuni għall-armamenti, il-popolazzjoni ċivili f’Gaza għadha tgħix taħt kundizzjonijiet umanitarji estremament diffiċli, b’nuqqasijiet ta’ ikel, mediċini, kenn u servizzi essenzjali. L-istess attenzjoni għandha tingħata lit-tbatija fis-Sudan, fil-Jemen u f’reġjuni oħra fejn miljuni ta’ persuni għadhom iġarrbu l-konsegwenzi tal-vjolenza u l-instabbiltà. Ma għandniex inħallu l-attenzjoni politika u medjatika lejn kunflitt partikolari ttellifna mill-obbligu morali li nagħrfu t-tbatija tal-oħrajn. Il-ħajja umana ma għandhiex valur differenti skont il-post, l-alleanzi jew l-interessi strateġiċi involuti.
Dan iwassalna għall-mistoqsija dwar il-prijoritajiet tal-komunità internazzjonali. Huwa minnu li l-għajnuna umanitarja, id-difiża u l-inizjattivi diplomatiċi għandhom baġits u mekkaniżmi differenti, u li mhux kull somma allokata għall-armamenti tista’ sempliċement tintuża għal skop ieħor. Iżda dan ma jneħħix ir-responsabbiltà li jiġu eżaminati l-għażliet finanzjarji u politiċi. Jekk il-komunità internazzjonali kapaċi tikkoordina sanzjonijiet, tiffinanzja l-produzzjoni militari u timmobilizza riżorsi ta’ kobor straordinarju, għandha wkoll turi determinazzjoni sostanzjali biex tiżgura l-għajnuna umanitarja, tipprevjeni kunflitti ġodda u tħares liċ-ċivili mill-konsegwenzi tal-gwerra.
Għal Malta, pajjiż newtrali skont il-Kostituzzjoni tiegħu u membru tal-Unjoni Ewropea, dawn l-iżviluppi għandhom sinifikat partikolari. L-interess nazzjonali jitlob li nkomplu nħarsu l-istabbiltà ekonomika u soċjali tagħna, iżda wkoll li nibqgħu vuċi favur id-djalogu, il-liġi internazzjonali u s-soluzzjoni paċifika tal-kunflitti. In-newtralità tagħna ma tfissirx indifferenza quddiem it-tbatija jew silenzju fejn hemm inġustizzja. Għandha tibqa’ espressjoni ta’ responsabbiltà, bilanċ u impenn lejn il-paċi.
Fl-aħħar mill-aħħar, il-qawwa ta’ nazzjon ma titkejjilx biss mill-ġid ekonomiku tiegħu, mill-armamenti li jippossedi jew mill-influwenza li jeżerċita fuq oħrajn. Titkejjel ukoll mill-kapaċità tiegħu li jħares lill-poplu, iżomm l-istabbiltà soċjali, isaħħaħ il-fiduċja fl-istituzzjonijiet u jibni futur aktar sigur.